| SÉNAT DE BELGIQUE | BELGISCHE SENAAT | ||||||||
| ________ | ________ | ||||||||
| Session 2024-2025 | Zitting 2024-2025 | ||||||||
| ________ | ________ | ||||||||
| 6 juin 2025 | 6 juni 2025 | ||||||||
| ________ | ________ | ||||||||
| Question écrite n° 8-240 | Schriftelijke vraag nr. 8-240 | ||||||||
de Anne Lambelin (PS) |
van Anne Lambelin (PS) |
||||||||
au vice-premier ministre et ministre de l'Emploi, de l'Economie et de l'Agriculture |
aan de vice-eersteminister en minister van Werk, Economie en Landbouw |
||||||||
| ________ | ________ | ||||||||
| Agriculture - Prairies belges - Enrichissement en azote - Pollution - Production de pollen - Impact - Aggravation des allergies - Mesures envisagées | Landbouw - Belgische graslanden - Verrijking met stikstof - Vervuiling - Pollenproductie - Impact - Verergering van allergieën - Geplande maatregelen | ||||||||
| ________ | ________ | ||||||||
| allergie maladie des voies respiratoires politique de la santé azote secteur agricole |
allergie ziekte van de luchtwegen gezondheidsbeleid stikstof landbouwsector |
||||||||
| ________ | ________ | ||||||||
|
|
||||||||
| ________ | ________ | ||||||||
| Aussi posée à : question écrite 8-241 | Aussi posée à : question écrite 8-241 | ||||||||
| ________ | ________ | ||||||||
| Question n° 8-240 du 6 juin 2025 : (Question posée en français) | Vraag nr. 8-240 d.d. 6 juni 2025 : (Vraag gesteld in het Frans) | ||||||||
Selon une étude menée par des chercheurs de la Katholieke Universiteit Leuven (KU Leuven), de l'Université d'Anvers (UAntwerpen) et de l'Institut de santé publique Sciensano, les prairies enrichies en azote génèrent jusqu'à six fois plus de pollen que celles qui ne le sont pas, ce qui entraîne des effets plus importants pour les personnes allergiques au rhume des foins. Les chercheurs ont voulu déterminer si la pollution par l'azote, provenant notamment de la circulation ou de l'agriculture, influençait la gravité de l'allergie au pollen, aussi appelée «rhume des foins». Pour cela, ils ont collecté du pollen dans diverses prairies en Belgique, dont certaines étaient fertilisées à l'azote, tandis que d'autres ne l'étaient pas. Au total, une quarantaine de prairies belges ont été étudiées. Par la suite, des échantillons de pollen ont été testés sur vingt adultes souffrant de rhume des foins. Les chercheurs ont analysé notamment la réaction des cellules immunitaires face au pollen ainsi que la quantité d'anticorps dans leur sang. Cela leur a permis d'identifier précisément le type de pollen qui provoquait la plus forte réaction allergique, indépendamment d'autres facteurs. Une chercheuse de la KU Leuven, Paulien Verscheure a déclaré: «Les prairies fertilisées avec de l'azote produisent non seulement six fois plus de pollen, mais ce pollen provoque également des réponses immunitaires plus fortes chez les personnes souffrant du rhume des foins.» Alors que l'effet néfaste de l'azote sur la biodiversité était connu depuis longtemps, cette étude révèle, pour la première fois, que cette molécule peut également avoir une influence directe sur la santé humaine. «L'étude met en lumière un aspect de la pollution azotée auparavant inconnu, et révèle de nouvelles conséquences négatives de l'enrichissement en azote», a observé Tobias Ceulemans, professeur à l'Université d'Anvers et à la KU Leuven. Cette compétence est éminemment transversale: la santé relève en effet de plusieurs niveaux de pouvoirs. Pour cette question qui touche l'ensemble de la population, plusieurs entités sont concernées. La Communauté française par exemple est compétente pour «les activités et services de médecine préventive destinés aux nourrissons, aux enfants, aux élèves et aux étudiants». De manière plus générale, la Région wallonne ainsi que les trois Communautés sont compétentes en matière de médecine préventive pour les enfants et adolescents. Enfin, la santé publique demeure une compétence partagée distinctement entre les trois Régions. Le niveau fédéral dispose également d'un ministre en charge de la Santé, notamment pour les matières qui touchent à la santé au travail. De plus, les entités fédérées ayant des compétences en matière d'environnement, cette question du fait de sa transversalité relève de la compétence du Sénat. Voici mes questions: 1) Pourriez-vous m'informer de l'état des lieux sur le sujet en Belgique? 2) Quels critères ont été utilisés pour sélectionner ces prairies belges dans le cadre de cette recherche? 3) Quelles sont les mesures envisagées pour réduire l'impact de l'enrichissement en azote sur la production de pollen et la gravité des allergies chez les populations vulnérables? 4) Cette étude a-t-elle identifié des seuils précis d'enrichissement en azote à partir desquels la production de pollen devient significativement plus problématique pour la santé humaine? |
Uit een studie van onderzoekers van de Katholieke Universiteit Leuven (KU Leuven), de Universiteit Antwerpen (UAntwerpen) en het instituut voor volksgezondheid Sciensano blijkt dat met stikstof verrijkte graslanden tot zes keer meer pollen produceren dan graslanden zonder stikstofverrijking, wat voor mensen met hooikoorts een zwaardere impact heeft. De onderzoekers wilden nagaan of stikstofvervuiling, afkomstig van onder meer het verkeer en de landbouw, een invloed heeft op de ernst van een pollenallergie, ook bekend als «hooikoorts». Daarvoor verzamelden ze pollen in verschillende graslanden in België, waarvan sommige met stikstof waren bemest en andere niet. In totaal werden een veertigtal Belgische graslanden onderzocht. Vervolgens werden pollenstalen getest op twintig volwassenen met hooikoorts. De onderzoekers analyseerden onder meer hoe hun afweercellen reageerden op de pollen en hoeveel antistoffen ze in hun bloed hadden. Op die manier konden ze nauwkeurig bepalen welk type pollen de sterkste allergische reactie veroorzaakte, los van andere factoren. Paulien Verscheure, onderzoekster aan de KU Leuven, verklaarde: «Met stikstof bemeste graslanden produceren niet alleen zes keer meer pollen, maar die pollen veroorzaken ook sterkere immuunreacties bij mensen met hooikoorts.» Het is al langer geweten dat stikstof een negatieve impact heeft op de biodiversiteit, maar dit onderzoek toont voor het eerst aan dat die molecuul ook een rechtstreekse impact op de menselijke gezondheid kan hebben. «De studie belicht een aspect van stikstofvervuiling dat tot nu toe onbekend was en toont nieuwe, negatieve gevolgen van stikstofverrijking», aldus Tobias Ceulemans, professor aan de Universiteit van Antwerpen en de KU Leuven. Deze bevoegdheid is bij uitstek transversaal: gezondheid valt immers onder verschillende beleidsniveaus. Aangezien deze kwestie de hele bevolking aanbelangt, zijn er meerdere niveaus bij betrokken. De Franse Gemeenschap is bijvoorbeeld bevoegd voor «activiteiten en diensten inzake preventieve gezondheidszorg voor zuigelingen, kinderen, leerlingen en studenten». Meer in het algemeen zijn het Waals Gewest en de drie Gemeenschappen bevoegd voor preventieve gezondheidszorg voor kinderen en tieners. Tot slot blijft volksgezondheid een gedeelde bevoegdheid die afzonderlijk wordt uitgeoefend door de drie Gewesten. Op federaal niveau is er eveneens een minister bevoegd voor Volksgezondheid, onder meer voor aangelegenheden die verband houden met gezondheid op het werk. Voorts hebben de deelstaten bevoegdheden op het gebied van milieu. Deze kwestie valt vanwege haar transversale aard dus onder de bevoegdheid van de Senaat. Hierbij mijn vragen: 1) Kunt u mij informeren over de stand van zaken op dit gebied in België? 2) Welke criteria zijn gebruikt om de Belgische graslanden te selecteren die in het kader van dit onderzoek zijn bestudeerd? 3) Welke maatregelen worden overwogen om de impact van stikstofverrijking op de pollenproductie en de ernst van allergieën bij personen met een verhoogde gevoeligheid te verminderen? 4) Zijn in deze studie precieze drempels voor stikstofverrijking vastgesteld waarboven de pollenproductie aanzienlijk problematischer wordt voor de menselijke gezondheid? |
||||||||
| Réponse reçue le 17 septembre 2025 : | Antwoord ontvangen op 17 september 2025 : | ||||||||
Il est utile de préciser que l’Université d’Anvers n’a pas participé à l’étude récemment publiée dans «The Lancet Planetary Health» (Daelemans et al., 2025), dans le cadre du projet «NITROPOL-BE», coordonné par Sciensano (prof. Raf Aerts) et financé par Belspo. Le Dr. Ceulemans, récemment nommé à l’Université d’Anvers, était chercheur postdoctoral dans le cadre de ce projet à la KU Leuven et responsable, entre autres, de la conception expérimentale de l’étude sur les prairies. 1) Les niveaux élevés d’azote ont des effets bien documentés sur les écosystèmes et la biodiversité, et cette étude ajoute désormais un nouvel élément: un impact possible sur la santé humaine via le pollen produit dans ces environnements enrichis. Cette hypothèse s’appuie sur des observations in vitro, montrant que le pollen collecté dans des prairies enrichies en azote déclenche des réactions immunitaires significativement plus marquées dans des échantillons de sang de patients souffrant d’allergies au pollen. En Belgique, présente l’un des taux de les dépôts d’azote sont estimés à au moins 40 kg d’azote par hectare, un niveau parmi les plus élevés en Europe. Ils résultent de différentes sources, notamment l’agriculture, la circulation routière, certaines activités industrielles, ainsi que les apports transfrontaliers. Les concentrations sont plus importantes en Flandre, en particulier en Flandre occidentale. Il convient de préciser que l’étude n’avait pas pour objectif de représenter l’ensemble des prairies belges. Les parcelles analysées ne constituent pas un échantillon représentatif de la diversité des prairies en Belgique. Dès lors, aucune généralisation ne peut être faite à l’échelle nationale sur la base de ces seuls résultats. 2) L’étude s’est appuyée sur un modèle expérimental localisé, utilisant des paires de prairies situées dans des zones naturelles dans la région du Hageland, près de Louvain. Dans chaque paire, une prairie était semi-naturelle et non fertilisée, et l’autre avait été retirée récemment de l’agriculture, donc historiquement fertilisée pendant de nombreuses années. Les prairies ont été appariées géographiquement de manière à réduire les facteurs de confusion (climat local, dépôts atmosphériques, type de sol, etc.). Ce dispositif a permis une comparaison rigoureuse des effets de l’historique de fertilisation à l’azote. 3) Bien que cette étude ne porte pas sur les systèmes agricoles et n’évalue pas l’émission de pollen par les cultures agricoles, elle ouvre des pistes pour la gestion de certaines prairies en zones naturelles ou semi-naturelles, notamment: – une remédiation azotée à long terme est nécessaire avant toute action visant à restaurer la biodiversité végétale; – cela peut inclure un fauchage précoce avec exportation de la biomasse pendant plusieurs années, afin de diminuer progressivement la teneur en azote du sol; – des mesures telles que le semis de fleurs ou le fauchage tardif sont peu efficaces tant que les sols restent enrichis; – une révision des périodes de fauchage prévues par les décrets sur les bermes, notamment dans les zones les plus enrichies, pourrait être envisagée dans une approche intégrée. Il est toutefois important de souligner que les prairies agricoles sont en général fauchées avant la floraison, ce qui limite naturellement l’émission de pollen, et qu’aucune mesure spécifique n’est à envisager dans ces cas. 4) L’étude ne permet pas de définir un seuil précis d’enrichissement en azote au-delà duquel les effets sur la production ou l’allergénicité du pollen deviennent significativement problématiques. Tous les sites inclus dans l’étude étaient déjà fortement enrichis en azote, y compris les prairies considérées comme témoins. La comparaison a donc été faite entre des situations riches et très riches en azote. Pour identifier de tels seuils, d’autres études seront nécessaires, notamment dans des environnements faiblement enrichis (par exemple en Scandinavie ou dans le centre de la France), afin d’établir une courbe dose-réponse plus complète. |
Wij danken u voor uw interesse in de mogelijke effecten van stikstofverrijking op de menselijke gezondheid, in verband met de recent gepubliceerde studie in «The Lancet Planetary Health» (Daelemans et al., 2025), uitgevoerd in het kader van het NITROPOL-BE-project, gecoördineerd door Sciensano (prof. Raf Aerts) en gefinancierd door Belspo. Het is belangrijk te benadrukken dat de Universiteit Antwerpen niet heeft deelgenomen aan deze studie. Dr. Ceulemans, recent aangesteld aan de Universiteit Antwerpen, was postdoctoraal onderzoeker binnen dit project aan de KU Leuven en onder meer verantwoordelijk voor het experimentele ontwerp van de graslandstudie. 1) De hoge stikstofniveaus hebben goed gedocumenteerde effecten op ecosystemen en biodiversiteit. Deze studie werpt nu een nieuw licht op een mogelijk effect op de menselijke gezondheid, via het pollen dat geproduceerd wordt in stikstofrijke omgevingen. Deze hypothese is gebaseerd op in vitro-observaties waaruit blijkt dat pollen afkomstig van stikstofverrijkte graslanden sterkere immuunreacties opwekt in bloedstalen van patiënten met een pollenallergie. België kent een van de hoogste stikstofdepositieniveaus in Europa, met een overschot van naar schatting minstens 40 kg stikstof per hectare per jaar. Deze stikstofbelasting is het gevolg van een combinatie van bronnen: intensieve landbouw, wegverkeer, industrie en grensoverschrijdende aanvoer. De hoogste deposities worden vastgesteld in Vlaanderen, en binnen Vlaanderen vooral in West-Vlaanderen. Het is belangrijk te verduidelijken dat deze studie niet bedoeld was om een representatief beeld te geven van alle Belgische graslanden. De onderzochte percelen vormen geen representatieve steekproef van de diversiteit aan graslanden in België. Daarom kunnen op basis van deze resultaten geen algemene uitspraken worden gedaan op nationaal niveau. 2) De studie maakte gebruik van een lokaal experimenteel model, met gepaarde graslanden in natuurgebieden in de regio Hageland, nabij Leuven. In elk paar was één grasland half-natuurlijk en niet bemest, terwijl het andere grasland recent uit landbouwgebruik was genomen en daardoor historisch jarenlang bemest was. De graslanden werden geografisch op elkaar afgestemd om verstorende factoren (lokaal klimaat, atmosferische depositie, bodemtype, enz.) zoveel mogelijk te minimaliseren. Dit ontwerp maakte een rigoureuze vergelijking mogelijk van het effect van de bemestingsgeschiedenis met stikstof. 3) Hoewel deze studie geen betrekking heeft op landbouwsystemen en geen uitspraken doet over pollenuitstoot door landbouwgewassen, opent ze wel perspectieven voor het beheer van bepaalde graslanden in (half)natuurlijke gebieden, met name: – een langdurige stikstofsanering is noodzakelijk alvorens biodiversiteitsherstelmaatregelen te overwegen; – dit kan bestaan uit vroege maaibeurten met afvoer van de biomassa, over meerdere jaren, om het stikstofgehalte van de bodem geleidelijk te verlagen; – maatregelen zoals het inzaaien van bloemenmengsels of laattijdig maaien zijn weinig doeltreffend zolang de bodem oververzadigd is met stikstof; – een herziening van de maaidata zoals bepaald in de bermdecreten zou overwogen kunnen worden voor sterk verrijkte zones, in een geïntegreerde aanpak. Het is echter belangrijk te onderstrepen dat landbouwgraslanden doorgaans vóór de bloei worden gemaaid, waardoor de pollenuitstoot van nature beperkt blijft. Specifieke maatregelen zijn in dat geval niet vereist. 4) De studie maakt het niet mogelijk om een precieze drempelwaarde voor stikstofverrijking vast te stellen waarboven de effecten op pollenproductie of -allergene eigenschappen significant problematisch worden. Alle onderzochte locaties in de studie waren reeds sterk verrijkt met stikstof, inclusief de referentiegraslanden. De vergelijking vond dus plaats tussen reeds stikstofrijke en extreem stikstofrijke situaties. Om dergelijke drempelwaarden te kunnen vaststellen, is bijkomend onderzoek nodig, met name in gebieden met een lage stikstofbelasting (zoals in Scandinavië of Centraal-Frankrijk), om een vollediger dosis-responscurve op te bouwen. |