SÉNAT DE BELGIQUE BELGISCHE SENAAT
________________
Session 2020-2021 Zitting 2020-2021
________________
9 novembre 2020 9 november 2020
________________
Question écrite n° 7-780 Schriftelijke vraag nr. 7-780

de Willem-Frederik Schiltz (Open Vld)

van Willem-Frederik Schiltz (Open Vld)

au vice-premier ministre et ministre de la Justice, chargé de la Mer du Nord

aan de vice-eersteminister en minister van Justitie, belast met Noordzee
________________
Système juridique - Demandes de récusation - Remplacement du juge - Chiffres - Publication Juridisch systeem - Wrakingsverzoeken - Vervanging van de rechter - Cijfers - Publicatie 
________________
statistique officielle
magistrat
récusation
officiële statistiek
magistraat
verschoning
________ ________
9/11/2020Verzending vraag
(Einde van de antwoordtermijn: 10/12/2020)
16/12/2020Antwoord
9/11/2020Verzending vraag
(Einde van de antwoordtermijn: 10/12/2020)
16/12/2020Antwoord
________ ________
Réintroduction de : question écrite 7-663 Réintroduction de : question écrite 7-663
________ ________
Question n° 7-780 du 9 novembre 2020 : (Question posée en néerlandais) Vraag nr. 7-780 d.d. 9 november 2020 : (Vraag gesteld in het Nederlands)

Dans son livre intitulé «Justice in time», Simon Deryckere montre qu'en Belgique, on ne dispose pas de statistiques sur le nombre exact de demandes de récusation introduites et traitées. Aux Pays-Bas, en revanche, ces données sont disponibles; ainsi, en 2018, 750 demandes de récusation ont été introduites, dont 20 (2,5 %) étaient justifiées (cf. https://www.rechtspraak.nl/Organisatie en contact/Organisatie/Raad voor de rechtspraak/Nieuws/Paginas/Aantal wrakingsverzoeken stijgt.aspx).

Selon l'article 151 de la Constitution, les juges sont «indépendants dans l'exercice de leurs compétences juridictionnelles». Une demande de récusation soulève donc la question de l'objectivité du juge. Elle est un moyen de garantir l'indépendance et l'impartialité du juge. Cette impartialité est un principe général du droit qui a une incidence directe sur l'ensemble des instances juridictionnelles et découle de la trias politica.

S'il existe des raisons de penser qu'un juge est partial, la personne qui estime pouvoir en être lésée peut introduire une demande de récusation sur la base d'une ou de plusieurs causes de récusation. Au nombre de douze, celles-ci figurent au chapitre 5, article 828, du Code judiciaire. Si la récusation est justifiée, il sera procédé au remplacement du juge.

En ce qui concerne le caractère transversal de la question : il s'agit d'une compétence transversale partagée avec les Communautés. Différentes instances sont compétentes pour la politique en matière de justice. Les Communautés sont responsables de la politique de poursuites, du droit sanctionnel de la jeunesse, de l'aide juridique de première ligne et des maisons de justice. C'est en revanche l'autorité fédérale qui est chargée de l'organisation de la Justice belge. Le ministre fédéral de la Justice a ainsi dans ses attributions les établissements pénitentiaires, les juridictions administratives et l'ordre judiciaire.

Je souhaiterais poser les questions suivantes :

1) Combien de demandes de récusation ont-elles été introduites depuis 2015? Je souhaiterais connaître le chiffre par année et par arrondissement judiciaire.

2) Combien de ces demandes étaient justifiées? Je souhaiterais connaître le chiffre par année et par arrondissement judiciaire depuis 2015.

3) Pourquoi n'avez-vous jamais collecté et donc publié les données relatives au nombre de demandes de récusation ? Avez-vous désormais l'intention de le faire chaque année? Dans l'affirmative, comment? Dans la négative, pourquoi?

4) Un problème supplémentaire concernant les demandes de récusation en matière pénale est le fait que les médias s'en font régulièrement l'écho. Le grand public apprend de la sorte que tel ou tel juge n'est «pas digne de confiance», ce qui nuit à l'appareil juridique. Une solution serait de n'informer le public de l'introduction d'une demande de récusation qu'après que celle-ci a été traitée. Allez-vous appliquer cette mesure? Dans l'affirmative, dans quel délai? Dans la négative, pourquoi?

 

Uit het boek «Justice in time» van auteur Simon Deryckere blijkt dat in er in België geen cijfers bekend zijn over het exact aantal ingediende en behandelde wrakingsverzoeken. In Nederland zijn die gegevens echter wel beschikbaar; zo werden er in 2018 750 wrakingsverzoeken ingediend waarvan er 20 (2,5 %) terecht waren (cf. https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Raad-voor-de-rechtspraak/Nieuws/Paginas/Aantal-wrakingsverzoeken-stijgt.aspx).

Volgens artikel 151 van de Grondwet zijn rechters «onafhankelijk in de uitoefening van hun rechtsprekende bevoegdheden». Zo'n wrakingsverzoek handelt dan ook over de objectiviteit van de rechter in kwestie. Het is een middel ter verzekering van de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter. Die onpartijdigheid is een algemeen rechtsbeginsel dat rechtstreeks inwerkt op alle rechtsprekende instanties en vloeit voort uit de trias politica.

Als er redenen zijn om aan te nemen dat een rechter vooringenomen is, kan de persoon die denkt daar een nadeel van te kunnen ondervinden een wrakingsverzoek indienen op basis van één of meerdere van de twaalf gronden van wraking. Deze twaalf gronden van wraking staan in hoofdstuk 5, artikel 828, van het Gerechtelijk Wetboek. Indien de wraking terecht is, zal de rechter vervangen worden.

Wat betreft het transversaal karakter van de vraag: het betreft een transversale aangelegenheid met de Gemeenschappen. Er zijn verschillende instanties bevoegd voor het justitiebeleid. De Gemeenschappen zijn namelijk bevoegd voor het vervolgingsbeleid, jeugdsanctierecht, eerstelijns juridische bijstand en justitiehuizen. Het is echter de federale overheid die bevoegd is voor de organisatie van het Belgische gerecht. Zo is de federale minister van Justitie bevoegd voor het gevangeniswezen, de administratieve rechtscolleges en de rechterlijke orde.

Graag had ik hieromtrent dan ook een antwoord gekregen op volgende vragen:

1) Hoeveel wrakingsverzoeken werden er ingediend sinds 2015? Graag kreeg ik het aantal per jaar en per gerechtelijk arrondissement.

2) Hoeveel van deze wrakingsverzoeken waren terecht? Graag kreeg ik het aantal per jaar en per gerechtelijk arrondissement sinds 2015.

3) Waarom heeft u het aantal wrakingsverzoeken nooit verzameld en bijgevolg nooit gepubliceerd? Bent u van plan om deze nu wel jaarlijks mede te delen? Zo ja, hoe? Zo neen, waarom niet?

4) Een bijkomend probleem van wrakingsverzoeken in strafzaken is dat deze ook op regelmatige basis hun weg vinden naar de media. Het publiek krijgt dus te horen dat de rechter «niet te vertrouwen is» wat het rechtstelsel ondermijnt. Een oplossing zou zijn om het publiek pas op de hoogte te brengen van zo'n verzoek na de behandeling ervan. Zal u dit toepassen? Zo ja, binnen welke termijn? Zo neen, waarom niet?

 
Réponse reçue le 16 décembre 2020 : Antwoord ontvangen op 16 december 2020 :

1) Vous trouverez en annexe le nombre d’affaires par an (de 2015 à 2019 inclus) concernant la récusation d’un magistrat, par arrondissement judiciaire ou selon les cinq ressorts des cours d’appel. La procédure de récusation en soi est une procédure civile. Elle peut toutefois être greffée sur une procédure civile ou pénale par un juge d’instruction, une juridiction d’instruction ou un juge du fond. Des chiffres distincts ne sont pas disponibles.

Remarque générale supplémentaire: une multitude de facteurs peut influencer la qualité de ces statistiques. Ainsi, la qualité de l’enregistrement dans l’application, le manque d’uniformité dans l’utilisation de l’application IT et des codes, voire le fonctionnement du système informatique peuvent par exemple influencer un enregistrement correct. Il est dès lors conseillé de faire preuve d’une certaine prudence dans l’interprétation de ces statistiques.

2) Vous trouverez en annexe les données relatives au nombre d’affaires clôturées concernant la récusation d’un magistrat. Attention: le contenu de la décision n’étant pas enregistré dans les applications, il n’est pas possible de savoir si le magistrat a effectivement été récusé ou non.

3) Les statistiques relatives aux récusations figurent dans les publications annuelles du Collège des cours et tribunaux (par juridiction), qui peuvent être consultées sur le site internet des cours et tribunaux (https://www.rechtbanken-tribunaux.be/fr/college-des-cours-et-tribunaux#statistiques).

4) En réalité, il n’est pas possible de ne rendre publique une demande en récusation qu’après son traitement. Cela entraînerait en effet une modification de toute une procédure qui n’est pas souhaitable. La possibilité de récusation est effectivement essentielle et ne peut être restreinte d’aucune manière. Les avocats doivent pouvoir jouer pleinement leur rôle de gardien de l’État de droit. C’est ce qui est également mentionné dans le livre que vous évoquez, Justice in Time, de Simon Deryckere, à la page 40.

Une demande en récusation en matière pénale est certes déposée au greffe par l’avocat, mais si la procédure se déroule déjà sur le fond, le motif éventuel de récusation est établi à une audience publique. L’avocat demande au tribunal ou à la cour de noter l’incident d’audience sur la feuille d’audience ou informe de la demande en récusation à la première audience publique qui suit, après quoi la procédure est temporairement suspendue. À chaque audience pénale, la presse est présente. La presse suit également de près les affaires pénales médiatiques lors de la procédure précédant l’examen sur le fond, qui n’est pas publique. Cette liberté de presse doit être garantie à tout moment.

En outre, le prétendu abus de procédure en récusation que vous évoquez comme moyen de suspension temporaire n’est pas prouvé et des garanties suffisantes sont intégrées dans la procédure pour le contrer. Ainsi, à titre d’exemple non exhaustif, la demande doit être introduite sous peine de nullité par un avocat inscrit au barreau depuis plus de dix ans. Les demandes irrecevables sont passibles d’amendes. Des sanctions sérieuses sont donc attachées à l’abus de droit procédural, ce qui a pour effet que les avocats n’emploient pas cette procédure à la légère.

Annexes

Tableau 1: Nombre d’affaires de récusations (de magistrats) enregistrées dans les tribunaux de première instance (au civil)

Ressort

2015

2016

2017

2018

2019

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Anvers

Anvers

1

2

1

1

2

1

0

1

1

1

Limbourg

0

0

0

0

2

2

0

0

2

0

Mons

Hainaut

0

0

1

1

0

0

0

0

0

0

Bruxelles

Bruxelles francophone

0

0

0

0

0

0

2

2

1

0

Bruxelles néerlandophone

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Louvain

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Brabant wallon

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Gand

Flandre orientale

1

1

0

0

1

0

1

1

1

1

Flandre occidentale

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Liège

Eupen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Liège

1

0

0

0

2

0

0

3

0

0

Luxembourg

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Namur

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Belgique

3

3

2

2

7

3

3

7

5

2

Tableau 2: Nombre d’affaires de récusations (de magistrats) enregistrées dans les tribunaux de l’entreprise

Ressort

2015

2016

2017

2018

2019

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Anvers

Anvers

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Mons

Hainaut

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Bruxelles

Bruxelles

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Bruxelles FR

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Bruxelles NL

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Louvain

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Brabant wallon

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Gand

Gand

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Liège

Eupen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Liège

0

0

0

0

0

0

0

1

0

0

Belgique

0

0

0

0

0

0

0

1

0

0

Tableau 3: Nombre d’affaires de récusations (de magistrats) enregistrées dans les cours d’appel (au civil)

Ressort

2015

2016

2017

2018

2019

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Anvers

4

5

2

2

2

1

4

3

6

6

Mons

0

0

0

0

1

1

1

1

4

3

Bruxelles

10

9

15

16

17

17

11

12

11

10

Gand

5

5

11

10

6

7

2

2

8

6

Liège

2

3

6

6

7

7

4

3

4

3

Belgique

21

22

34

34

33

33

22

21

33

28

Tableau 4: Nombre d’affaires de récusations (de magistrats) enregistrées dans les cours du travail

Ressort

2015

2016

2017

2018

2019

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Nouvelles affaires

Affaires clôturées

Anvers

0

0

2

2

0

0

0

0

0

0

Mons

0

0

0

0

2

2

1

1

0

0

Bruxelles

0

0

1

1

0

0

0

0

0

0

Gand

0

0

0

0

0

0

1

1

0

0

Liège

0

0

0

0

0

0

3

3

2

2

Belgique

0

0

3

3

2

2

5

5

2

2



1) Als bijlage vindt u het aantal zaken per jaar (2015 tot en met 2019) met betrekking tot de wraking van een magistraat, ingedeeld per gerechtelijk arrondissement of overeenkomstig de vijf rechtsgebieden voor de hoven van beroep. De wrakingsprocedure an sich is een burgerlijke procedure. Ze kan zich wel enten op een burgerlijke of strafrechtelijke procedure door een onderzoeksrechter, een onderzoeksgerecht of een rechter ten gronde. Er zijn geen afzonderlijke cijfers beschikbaar.

Bijkomende algemene opmerking: een groot aantal factoren kan de kwaliteit van deze statistieken beïnvloeden. Zo kan bijvoorbeeld de kwaliteit van registratie in de applicatie, het gebrek aan uniformiteit in het gebruik van de IT-applicatie en codes of zelfs de werking van het informaticasysteem een correcte registratie beïnvloeden. Derhalve is het aangeraden om enige voorzichtigheid te hanteren bij de interpretatie van deze statistieken.

2) Als bijlage vindt u de gegevens met betrekking tot het aantal afgesloten zaken met betrekking tot de wraking van een magistraat. Opgelet: de inhoud van de beslissing wordt niet geregistreerd in de applicaties, waardoor het niet mogelijk is om te achterhalen of de magistraat effectief gewraakt werd of niet.

3) Statistieken in verband met wraking zijn opgenomen in de jaarlijkse publicaties van het College van de hoven en rechtbanken (per jurisdictie), raadpleegbaar via de website van de hoven en rechtbanken (https://www.rechtbanken-tribunaux.be/nl/college-van-hoven-en-rechtbanken#statistiek).

4) Het is in realiteit niet mogelijk het wrakingsverzoek pas ter kennis te brengen aan het publiek na de behandeling ervan. Dit zou immers een wijziging van een gehele procedure met zich meebrengen die niet wenselijk is. De mogelijkheid tot wraking is namelijk essentieel en mag op geen enkele wijze worden ingeperkt. De advocatuur dient haar rol als bewaker van de rechtstaat ten volle te kunnen benutten. Dit wordt tevens vermeld in het door u aangehaalde boek Justice in Time van Simon Deryckere op pagina 40.

Een wrakingsverzoek in strafzaken wordt weliswaar door de advocaat ter griffie neergelegd, maar indien de procedure ten gronde reeds loopt, wordt de mogelijke grond tot wraking vastgesteld op een openbare zitting. De advocaat vraagt aan de rechtbank of het hof om het zittingsincident te noteren op het zittingsblad of de advocaat brengt het wrakingsverzoek ter kennis op de eerstvolgende openbare zitting, waarna het geding tijdelijk wordt geschorst. Op elke zitting in strafzaken is pers aanwezig. Ook in de procedure voorafgaand aan de behandeling ten gronde die niet openbaar is, volgt de pers mediatieke strafrechtelijke zaken op de voet op. Deze persvrijheid moet te allen tijde gewaarborgd blijven.

Bovendien is het door u aangehaald vermeend misbruik van de wrakingsprocedure als tijdelijk schorsingsmiddel niet bewezen en zijn er voldoende waarborgen in de procedure ingebouwd om dit tegen te gaan. Zo dient het verzoek bij wijze van niet-limitatief voorbeeld op straffe van nietigheid te worden ingediend door een advocaat die reeds meer dan tien jaar bij de balie is ingeschreven. Op onontvankelijke verzoeken staan ook geldboetes. Er zijn aldus ernstige sancties verbonden aan het misbruik van procesrecht, waardoor advocaten deze procedure niet lichtzinnig aanwenden.

Bijlagen

Tabel 1: Aantal zaken met betrekking tot wraking (magistraat) in de rechtbanken van eerste aanleg (burgerlijk)

Arrondissement

2015

2016

2017

2018

2019

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Antwerpen

Antwerpen

1

2

1

1

2

1

0

1

1

1

Limburg

0

0

0

0

2

2

0

0

2

0

Bergen

Henegouwen

0

0

1

1

0

0

0

0

0

0

Brussel

Brussel Franstalig

0

0

0

0

0

0

2

2

1

0

Brussel Nederlandstalig

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Leuven

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Waals-Brabant

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Gent

Oost-Vlaanderen

1

1

0

0

1

0

1

1

1

1

West-Vlaanderen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Luik

Eupen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Luik

1

0

0

0

2

0

0

3

0

0

Luxemburg

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Namen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

België

3

3

2

2

7

3

3

7

5

2

Tabel 2: Aantal zaken met betrekking tot wraking (magistraat) in de ondernemingsrechtbanken

Arrondissement

2015

2016

2017

2018

2019

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Antwerpen

Antwerpen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Bergen

Henegouwen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Brussel

Brussel

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Brussel FR

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Brussel NL

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Leuven

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Waals-Brabant

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Gent

Gent

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Luik

Eupen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Luik

0

0

0

0

0

0

0

1

0

0

België

0

0

0

0

0

0

0

1

0

0

Tabel 3: Aantal zaken met betrekking tot wraking (magistraat) in de hoven van beroep (burgerlijk)

Arrondissement

2015

2016

2017

2018

2019

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Antwerpen

4

5

2

2

2

1

4

3

6

6

Bergen

0

0

0

0

1

1

1

1

4

3

Brussel

10

9

15

16

17

17

11

12

11

10

Gent

5

5

11

10

6

7

2

2

8

6

Luik

2

3

6

6

7

7

4

3

4

3

België

21

22

34

34

33

33

22

21

33

28

Tabel 4: Aantal zaken met betrekking tot wraking (magistraat) in de arbeidshoven

Arrondissement

2015

2016

2017

2018

2019

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Nieuwe zaken

Afgesloten zaken

Antwerpen

0

0

2

2

0

0

0

0

0

0

Bergen

0

0

0

0

2

2

1

1

0

0

Brussel

0

0

1

1

0

0

0

0

0

0

Gent

0

0

0

0

0

0

1

1

0

0

Luik

0

0

0

0

0

0

3

3

2

2

België

0

0

3

3

2

2

5

5

2

2