SÉNAT DE BELGIQUE BELGISCHE SENAAT
________________
Session 2022-2023 Zitting 2022-2023
________________
31 janvier 2023 31 januari 2023
________________
Question écrite n° 7-1878 Schriftelijke vraag nr. 7-1878

de Els Ampe (Open Vld)

van Els Ampe (Open Vld)

au vice-premier ministre et ministre de la Justice et de la Mer du Nord

aan de vice-eersteminister en minister van Justitie en Noordzee
________________
Chine - Huawei - Coopération interuniversitaire - Protection de la vie privée - Données sensibles - Espionnage - Chiffres et tendances China - Huawei - Interuniversitaire samenwerking - Privacy - Gevoelige data - Spionage - Cijfers en tendensen 
________________
Chine
télécommunication sans fil
industrie informatique
étudiant
sûreté de l'Etat
université
espionnage
China
radiocommunicatie
informatiemarkt
student
staatsveiligheid
universiteit
spionage
________ ________
31/1/2023Verzending vraag
(Einde van de antwoordtermijn: 2/3/2023)
15/3/2023Antwoord
31/1/2023Verzending vraag
(Einde van de antwoordtermijn: 2/3/2023)
15/3/2023Antwoord
________ ________
Aussi posée à : question écrite 7-1879
Aussi posée à : question écrite 7-1880
Aussi posée à : question écrite 7-1881
Aussi posée à : question écrite 7-1882
Aussi posée à : question écrite 7-1879
Aussi posée à : question écrite 7-1880
Aussi posée à : question écrite 7-1881
Aussi posée à : question écrite 7-1882
________ ________
Question n° 7-1878 du 31 janvier 2023 : (Question posée en néerlandais) Vraag nr. 7-1878 d.d. 31 januari 2023 : (Vraag gesteld in het Nederlands)

L'Université d'Anvers (UAntwerpen) et l'Université de Gand (UGent) collaborent de plus en plus étroitement avec la société chinoise Huawei. L'UAntwerpen mène cette collaboration par le biais du programme «Seeds for the future». Ce programme, qui existe en Belgique depuis 2014, offre aux étudiants la possibilité de voyager deux semaines en Chine aux frais de Huawei. Au sein de l'Université d'Anvers, il s'adresse à l'élite des étudiants de la faculté des sciences de l'entreprise et d'économie. Par le passé, des séances consacrées à l'intelligence artificielle, à la 5G et à l'internet des objets étaient au programme.

«Il ne faut pas banaliser une coopération avec Huawei», selon Matthias Vangenechten, étudiant en troisième année de droit. Dans la carte blanche qu'il a publiée dans «Dwars», le journal des étudiants de l'Université d'Anvers, il évoque notamment le rôle de l'entreprise dans l'oppression des Ouïghours ainsi que les soupçons d'espionnage. Dans un entretien téléphonique, M. Vangenechten déclare «trouver très étrange que l'université continue à collaborer avec Huawei, alors que la Défense a déclassé le matériel réseau de la marque. Une entreprise qui facilite de graves violations des droits humains ne doit pas être portée au pinacle dans des présentations PowerPoint d'une université pour le simple fait qu'elle dispose d'une expertise informatique unique (traduction)».

L'Université d'Anvers, quant à elle, ne voit guère d'inconvénients à proposer le programme. De son côté, l'Université de Gand considère qu'il s'agit d'une «opportunité précieuse de rencontrer une grande entreprise technologique de premier plan et une autre culture (traduction)».

Les autres universités ont laissé des étudiants participer au programme par le passé, mais elles ne veulent pas encore s'avancer. L'Université catholique de Louvain (KU Leuven) précise que cela fait plusieurs années qu'elle n'a plus inscrit un étudiant à la bourse.

Le Conseil interuniversitaire flamand (VLIR) souligne qu'à l'heure actuelle, les établissements évaluent tant bien que mal les partenariats ou programmes étrangers. Selon Koen Verlaeckt du VLIR, ils s'appuient souvent à cet effet sur des rapports de la Sûreté de l'État. La présence de plusieurs centres de recherche et développement (R&D) de Huawei en Flandre révèle en outre que les autorités belges elles-mêmes ne voient guère l'entreprise d'un mauvais œil.

Entre-temps, le VLIR insiste auprès des gouvernements flamand et fédéral pour qu'ils créent au plus vite un guichet de sécurité des connaissances. Il est rejoint en cela notamment par Agoria, la fédération des entreprises technologiques (voir https://www.standaard.be/cnt/dmf20221222_98074908).

Non seulement la Sûreté de l'État met régulièrement en garde contre les pratiques d'espionnage de Huawei, mais le magazine «Knack» a également expliqué l'année dernière comment Huawei organisait une campagne de diffamation à l'encontre du gouvernement belge. Comme d'autres entreprises chinoises, Huawei ne serait pas associée au déploiement du réseau 5G et ce, pour des raisons de sécurité. Huawei a créé de faux comptes sur Twitter, qui ont déversé leur fiel sur la politique belge et tenté de persuader l'opinion publique de l'existence d'une corruption d'État dans ce dossier (voir https://dwars.be/index.php/nl/artikel/samenwerking met huawei niet te vergoelijken; https://www.knack.be/magazine/hoe huawei belgie via twitter een hak wilde zetten/).

En ce qui concerne le caractère transversal de la présente question écrite : les différents gouvernements et maillons de la chaîne de sécurité se sont accordés sur les phénomènes qui devront être traités en priorité au cours des quatre prochaines années. Ceux-ci sont définis dans la Note-cadre de sécurité intégrale et dans le Plan national de sécurité 2022-2025 et ont fait l'objet d'un débat lors d'une conférence interministérielle à laquelle les acteurs de la police et de la justice ont également participé. Il s'agit d'une matière transversale qui relève également des Régions, le rôle de ces dernières se situant surtout dans le domaine de la prévention.

Je voudrais dès lors vous poser les questions suivantes:

1) Pouvez-vous indiquer si des services de renseignement, tels que la Sûreté de l'État, ont déjà signalé des risques liés aux partenariats précités entre des entreprises chinoises et nos universités? Si oui, combien de fois, auprès de quelle université et avec quelle entreprise?

2) Combien d'étudiants, de professeurs ou autres ont déjà été démasqués comme des acteurs étatiques à la solde de la Chine ou d'autres régimes dictatoriaux similaires, qui se sont révélés actifs au sein de nos universités? Parmi ces personnes, combien avaient la nationalité belge? Quelles peines leur ont été infligées?

3) Pourriez-vous indiquer si des rapports récents de services de sécurité qualifient ou non ce type de partenariats chinois de «risqués»? Si oui, sur quelles bases nos universités poursuivent-elles malgré tout ce genre de programmes?

4) Y a-t-il des signaux montrant que des étudiants, des enseignants ou d'autres membres du personnel belges ne peuvent plus critiquer la politique chinoise au sein de l'université lorsque de tels partenariats sont en cours? Si oui, comment cela se passe-t-il concrètement? Combien de signaux de ce type avez-vous pu établir au cours des cinq dernières années?

5) Selon vous, dans quelle mesure la sécurité nationale prime-t-elle sur les intérêts de la recherche et des partenariats auprès de nos universités? Veuillez préciser votre réponse. Partagez-vous l'opinion selon laquelle des partenariats avec de tels régimes ne compromettent pas gravement la crédibilité de l'Europe en tant que bastion des droits humains ?

6) Avez-vous une idée de la mesure dans laquelle les coopérations de ce type sont équilibrées? Dans quelle mesure nos universités tirent-elles autant ou plus d'avantages de ces partenariats avec la Chine? En d'autres termes, y a-t-il une forme de réciprocité entre les deux pays? Nos entreprises et universités peuvent-elles être actives en Chine par le biais de leurs programmes de R&D ?

 

De Universiteit Antwerpen en de Universiteit Gent werken steeds nauwer samen met het Chinese bedrijf Huawei. De UAntwerpen doet dit onder het «Seeds for the future»-programma. Dat programma, dat sinds 2014 in België bestaat, biedt studenten de mogelijkheid om op kosten van Huawei twee weken naar China te reizen. Aan de UAntwerpen gaat het om «topstudenten» uit de faculteit bedrijfswetenschappen en economie (FBE). In het verleden stonden sessies rond artificiële intelligentie, 5G en «the internet of things» op de planning.

«Een samenwerking met Huawei is niet te vergoelijken», schrijft Matthias Vangenechten, derdejaarsstudent rechten in een opiniestuk in «Dwars», het studentenblad van de UAntwerpen. Hij verwijst onder meer naar de rol van het bedrijf in de verdrukking van de Oeigoeren en de verdenking van spionagepraktijken. «Dat de universiteit blijft samenwerken met Huawei, terwijl Defensie netwerkapparatuur uit dienst neemt, vind ik heel vreemd», zegt Vangenechten aan de telefoon. «Een bedrijf dat grove mensenrechtenschendingen faciliteert, moet niet opgehemeld worden in powerpoint­presentaties van een universiteit omdat het bedrijf toevallig over een unieke ICT-expertise beschikt.»

De UAntwerpen zelf ziet weinig graten in het aanbieden van het programma. De UGent noemt het «een waardevolle opportuniteit om kennis te maken met een groot en vooraanstaand internationaal technologiebedrijf én met een andere cultuur».

De andere universiteiten lieten in het verleden studenten deelnemen, maar willen nog niet vooruitkijken. De Katholieke Universiteit Leuven (KU Leuven) laat weten dat het al enkele jaren niemand meer heeft laten intekenen op de beurs.

De Vlaamse Interuniversitaire Raad (Vlir) benadrukt dat instellingen vandaag zo goed en zo kwaad als mogelijk inschattingen maken van buitenlandse partnerschappen of programma's. «Vaak steunen ze daarbij op rapporten van de staatsveiligheid», zegt Koen Verlaeckt van de Vlir. Dat er in Vlaanderen meerdere centra voor «research and development» (R&D) van Huawei zijn, is bovendien een signaal dat de Belgische overheid zelf weinig problemen ziet met het bedrijf.

De Vlir pleit er ondertussen nadrukkelijk bij de Vlaamse en Federale regering voor om zo snel mogelijk een kennisveiligheidsloket op te richten. De raad doet dat samen met onder meer Agoria, de werkgeversorganisatie voor technologiebedrijven (cf. https://www.standaard.be/cnt/dmf20221222_98074908).

Niet alleen waarschuwt de Staatsveiligheid op regelmatige tijdstippen voor spionagepraktijken van Huawei, vorig jaar berichtte het tijdschrift «Knack» hoe Huawei een moddercampagne tegen de Belgische regering op touw zette. Net als andere Chinese bedrijven zou Huawei niet worden betrokken bij de uitrol van het 5G-netwerk, dit om veiligheidsredenen. Op Twitter zette Huawei nepaccounts in die hun gal spuwden over de Belgische politiek en de publieke opinie probeerden te overtuigen dat er overheidscorruptie in het spel is (cf. https://dwars.be/index.php/nl/artikel/samenwerking-met-huawei-niet-te-vergoelijken; zie ook: https://www.knack.be/magazine/hoe-huawei-belgie-via-twitter-een-hak-wilde-zetten/).

Wat betreft het transversaal karakter van de schriftelijke vraag: de verschillende regeringen en schakels in de veiligheidsketen zijn het eens over de fenomenen die de komende vier jaar prioritair moeten worden aangepakt. Die staan gedefinieerd in de Kadernota Integrale Veiligheid en het Nationaal Veiligheidsplan voor de periode 2022-2025, en werden besproken tijdens een Interministeriële Conferentie, waarop ook de politionele en justitiële spelers aanwezig waren. Het betreft dus een transversale aangelegenheid met de Gewesten waarbij de rol van de Gewesten vooral ligt in het preventieve luik.

Graag had ik dan ook volgende vragen voorgelegd aan de geachte minister:

1) Kan u meedelen of er reeds signalen zijn binnengekomen van veiligheidsdiensten, zoals de Staatsveiligheid, die aangeven dat er gevaren verbonden zijn aan bovengenoemde samenwerkingsverbanden tussen Chinese bedrijven en onze universiteiten? Indien ja, hoeveel, bij welke universiteit en met welk bedrijf?

2) Hoeveel studenten of docenten of dergelijke in het verleden reeds zijn ontmaskerd als vermomde staatsactoren van Chinese of andere soortgelijke dictatoriale regimes, die werkzaam bleken te zijn in onze universiteiten? Hoeveel hiervan waren personen met een Belgische nationaliteit? Welke straffen kregen dergelijke actoren?

3) Zou u kunnen duiden of recente rapporten van veiligheidsdiensten dergelijke Chinese samenwerkingsverbanden als «risicovol» kunnen duiden of niet? Indien dit wel het geval is, op welke gronden laten onze universiteiten toch dit soort programma's doorgaan?

4) Zijn er signalen dat Belgische studenten, leerkrachten of ander personeel geen kritiek meer mogen geven op het Chinese beleid binnen de universiteit zodra dergelijke samenwerkingsverbanden lopende zijn? Zo ja, hoe vertaalt zich dat dan concreet? Hoeveel meldingen hieromtrent heeft u de voorbije vijf jaar hieromtrent kunnen opmaken?

5) In hoeverre primeert volgens u de nationale veiligheid boven de belangen van onderzoek en samenwerkingsverbanden bij onze universiteiten? Kan u hierover meer toelichting geven? Deelt u de mening dat samenwerkingsverbanden met dergelijke regimes onze geloofwaardigheid als «Europa, bastion van de mensenrechten», niet zwaar onder druk zet?

6) Heeft u inzicht in hoeverre dergelijke samenwerkingen evenwichtig zijn? In hoeverre halen onze universiteiten evenveel of meer voordeel uit dergelijke samenwerkingsverbanden met China? Met andere woorden, is er een vorm van wederkerigheid tussen beide landen? Mogen onze bedrijven en universiteiten in China mee participeren met hun R&D programma's?

 
Réponse reçue le 15 mars 2023 : Antwoord ontvangen op 15 maart 2023 :

1) De manière générale, les accords de coopération, tels que le programme «Seeds for the future», peuvent présenter des risques en matière d’influence, de respect des droits humains et de réputation des universités concernées. La Sûreté de l’État (VSSE) ne peut donner aucun commentaire sur des dossiers spécifiques.

2) Aucun commentaire ne peut être fourni concernant des dossiers individuels.

3) La VSSE sensibilise les universités aux risques associés aux collaborations internationales afin que, dans le cadre du développement de celles-ci, elles puissent prendre des mesures pour se protéger elles-mêmes et les intérêts de la société ainsi que pour renforcer leur résilience. Les collaborations internationales offrent souvent de nombreuses opportunités, mais comportent parfois également des risques concernant: l’autocensure ou l’influence, le respect de la politique d’exportation des technologies dites «à double usage» (utilisées tant à des fins civiles que militaires), le respect des droits humains, le vol de la propriété intellectuelle, la protection des données à caractère personnel, etc. Les autorités fixent un cadre pour certains de ces risques: par exemple, s’agissant du transfert des technologies à double usage, les universités doivent se conformer à la politique d’exportation des Régions. Sur la base de leur autonomie institutionnelle, les universités évaluent elles-mêmes d’autres risques. C’est par exemple le cas pour les risques en matière d’influence et de droits humains (qui peuvent apparaître dans une collaboration comme le programme «Seeds for the future»).

4) Aucun signal ne montre que, dans le cadre de pareils accords de coopération, des conditions sont explicitement liées au discours tenu vis-à-vis de la Chine. Dans un contexte plus large, nous observons toutefois que la Chine tente de contrôler le discours sur sa politique, également à l’étranger, ce qui peut mettre en péril la liberté académique. Pour les chercheurs qui critiquent la politique chinoise dans leurs publications, il reste par exemple difficile d’obtenir un visa pour se rendre en Chine.

5) La sécurité et la science ouverte ne sont pas nécessairement antagonistes. Pour consolider l’ouverture de nos recherches scientifiques, il importe de lutter contre les abus de celle-ci. L’objectif n’est nullement de limiter cette ouverture, mais de la préserver sur le long terme.

6) La Chine cherche activement à collaborer avec des institutions de la connaissance occidentales et investit énormément dans les accords de recherche et développement ainsi que dans les bourses destinées aux chercheurs et étudiants chinois envoyés en Occident. Cette stratégie s’explique par l’ambition des autorités chinoises de se placer à court terme en tête du classement mondial sur toute une série de technologies (comme prévu dans le programme Made in China 2025). Pour cette raison, bien plus d’étudiants et de chercheurs chinois se rendent en Belgique que le contraire. Les étudiants et chercheurs de haut niveau sont évidemment aussi précieux pour les professeurs belges qui mènent des recherches dans les domaines technologiques. La VSSE indique en outre que le nombre d’entreprises et d’institutions belges qui acquièrent des connaissances en Chine est limité.

1) Samenwerkingsverbanden zoals het «Seeds for the future»-programma kunnen, in het algemeen, risico’s inhouden voor beïnvloeding, het respect voor de mensenrechten en de reputatie van de betrokken universiteiten. Er kan door de Veiligheid van de Staat (VSSE) geen toelichting gegeven worden over concrete dossiers.

2) Er kan geen toelichting gegeven worden over individuele dossiers.

3) De VSSE sensibiliseert de universiteiten rond de risico’s van internationale samenwerkingen opdat ze bij de ontwikkeling van deze samenwerkingsverbanden maatregelen kunnen treffen om zichzelf en de maatschappelijke belangen te beschermen, alsook hun weerbaarheid te vergroten. Internationale samenwerking biedt vaak veel opportuniteiten, maar houdt soms ook risico’s in: voor zelfcensuur of beïnvloeding, de naleving van het exportbeleid inzake zogenaamde «dual use»-technologieën (die zowel civiele als militaire toepassingen hebben), het respect voor de mensenrechten, het ontvreemden van intellectuele eigendom, de bescherming van persoonsgegevens, enz. Voor sommige van deze risico’s tekenen de overheden het kader uit: voor de overdracht van dual-use technologieën, bijvoorbeeld, dienen de universiteiten zich te conformeren aan het exportbeleid van de Gewesten. Voor andere risico’s maken de universiteiten vanuit hun institutionele autonomie zelf de afweging. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de risico’s inzake beïnvloeding en mensenrechten (die zich kunnen stellen in een samenwerking zoals het «Seeds for the future»-programma).

4) Er zijn geen signalen dat er aan dergelijke samenwerkingsverbanden expliciet voorwaarden verbonden worden inzake het discours rond China. In een bredere context zien we wel dat China het discours rond zijn beleid tracht te controleren, ook in het buitenland, en dat kan de academische vrijheid in gevaar brengen. Onderzoekers die zich in hun publicaties kritisch uitlaten over het Chinese beleid krijgen bijvoorbeeld nog moeilijk een visum om naar China te reizen.

5) Veiligheid en open wetenschap zijn niet noodzakelijk antagonistisch. Om de openheid van ons wetenschappelijk onderzoek te bestendigen, is het belangrijk de misbruiken van die openheid aan te pakken. De bedoeling is geenszins deze openheid in te perken, maar om die te vrijwaren op lange termijn.

6) China zoekt actief samenwerkingen met Westerse kennisinstellingen, en investeert veel in R&D-akkoorden en beurzen voor Chinese onderzoekers en studenten die uitgestuurd worden naar het Westen. Deze strategie verklaart zich door de ambitie van de Chinese overheid om op korte termijn aan de wereldtop te geraken voor een hele reeks technologieën (zoals voorzien in het Made in China 2025-programma). Daarom komen er aanzienlijk meer Chinese studenten en onderzoekers naar België dan omgekeerd. Studenten en onderzoekers van hoog niveau zijn uiteraard ook waardevol voor de Belgische professoren die onderzoek doen in technologiedomeinen. De VSSE geeft verder aan dat het aantal Belgische bedrijven en instellingen dat kennis verwerft in China beperkt is.