SÉNAT DE BELGIQUE BELGISCHE SENAAT
________________
Session 2021-2022 Zitting 2021-2022
________________
17 décembre 2021 17 december 2021
________________
Question écrite n° 7-1441 Schriftelijke vraag nr. 7-1441

de Maud Vanwalleghem (CD&V)

van Maud Vanwalleghem (CD&V)

au vice-premier ministre et ministre de la Justice et de la Mer du Nord

aan de vice-eersteminister en minister van Justitie en Noordzee
________________
Violences sexuelles - Systèmes d'enregistrement - Police - Justice - Statistiques Seksueel geweld - Registratiesystemen - Politie - Justitie - Cijfergegevens 
________________
violence sexuelle
statistique officielle
poursuite judiciaire
seksueel geweld
officiële statistiek
gerechtelijke vervolging
________ ________
17/12/2021Verzending vraag
(Einde van de antwoordtermijn: 20/1/2022)
15/2/2022Antwoord
17/12/2021Verzending vraag
(Einde van de antwoordtermijn: 20/1/2022)
15/2/2022Antwoord
________ ________
Question n° 7-1441 du 17 décembre 2021 : (Question posée en néerlandais) Vraag nr. 7-1441 d.d. 17 december 2021 : (Vraag gesteld in het Nederlands)

Justification du caractère transversal de la question écrite : la thématique des violences sexuelles concerne aussi bien l'autorité fédérale que les Communautés.

La fréquence des violences sexuelles atteint des proportions épidémiques, les filles et les femmes en étant les principales victimes. Malgré cela, le taux de signalement est dramatiquement bas et l'on soupçonne même que 90 % des victimes ne font aucune déclaration.

Pour pouvoir résoudre cette problématique de manière structurelle, il est essentiel de disposer de statistiques suffisantes et correctes. Dans ce contexte, il importe également d'avoir une vision précise des différents systèmes d'enregistrement des faits signalés tant à la police qu'à la Justice, et de savoir quelles données peuvent en être extraites, tant à propos des victimes qu'à propos des auteurs.

En outre, il peut s'écouler un temps considérable entre un signalement à la police et le prononcé d'un jugement. De ce fait, si l'on devait confronter les statistiques de la police et celles de la Justice pour une année donnée, il serait impossible de retrouver les mêmes faits dans les deux aperçus et de les comparer. Cela complique également le recensement des condamnations, des suspensions ou des internements qui résultent des signalements.

Il y a de toute évidence bien moins de condamnations que de signalements. On ignore cependant à quel niveau cela coince le plus, et pourquoi. Nous ne savons pas non plus si cela pose problème. Dans l'hypothèse où certains faits seraient presque toujours suivis d'une suspension, cela pourrait être problématique.

C'est la raison pour laquelle je souhaite vous soumettre les questions suivantes :

1) Que peut faire la Justice pour accroître la propension des victimes de violences sexuelles à les déclarer et pour lutter contre le «chiffre noir» en matière de violences sexuelles ? Quelles initiatives sont prévues à cet égard et qu'en est-il du degré de coopération avec les Communautés ?

2) Dans quelle mesure les systèmes d'enregistrement de la police et de la Justice sont-ils compatibles entre eux ? Qu'est-ce qui pourrait être amélioré ?

3) Est-il possible aujourd'hui de cartographier les suites données par la Justice aux signalements effectués auprès de la police (condamnation, suspension ou internement) ? Quelles sont les pistes de réflexion ou initiatives en la matière ?

4) Existe-t-il des statistiques sur les délais de traitement des dossiers judiciaires d'attentat à la pudeur et de viol ?

5) À la suite des signalements effectués auprès de la police, est-il prévu que la Justice communique à cette dernière un suivi des condamnations prononcées ? Comment ce suivi est-il organisé, et s'il ne l'est pas, pourquoi en est-il ainsi ?

6) Comment la victime pourrait-elle obtenir plus de clarté sur la chaîne procédurale, depuis le moment du signalement à la police jusqu'au jugement éventuel ? Quelles sont les initiatives ou pistes de réflexion qui existent et qui permettent à la victime de suivre elle-même le dossier de manière transparente et accessible ?

 

Motivering van het transversale karakter van de schriftelijke vraag: de thematiek van seksueel geweld heeft zowel betrekking op het federale alsook op het niveau van de Gemeenschappen.

Het voorkomen van seksueel geweld neemt epidemische proporties aan waar voornamelijk meisjes en vrouwen het slachtoffer van worden. Desondanks ligt het aangiftecijfer dramatisch laag en wordt er zelfs vermoed dat 90 % van de slachtoffers geen aangifte doet.

Om op structurele wijze deze problematiek te kunnen aanpakken, is het essentieel te beschikken over voldoende en correcte cijfergegevens. Binnen die context is het ook nodig om een inzicht te verkrijgen in de verschillende registratiesystemen van gemelde feiten bij zowel politie en justitie, en welke gegevens omtrent zowel slachtoffers als daders hieruit gedistilleerd kunnen worden.

Daarnaast kan er heel wat tijd zitten tussen een aangifte bij de politie en de uitspraak van een vonnis. Dit zorgt er voor dat indien men de politiecijfers en justitiecijfers van een gegeven jaar naast elkaar zou leggen, het onmogelijk is om dezelfde feiten in beide overzichten terug te vinden en te vergelijken. Ook dit maakt het moeilijk om aan te geven hoeveel veroordelingen, opschortingen of interneringen er volgen uit aangiftes.

Het is vanzelfsprekend dat er veel minder veroordelingen dan meldingen zijn. Het is echter onduidelijk op welk niveau het meeste uitval is en waarom. We weten ook niet of dit problematisch is. Stel dat er voor bepaalde feiten bijna altijd een opschorting volgt, dan is dit mogelijks wel problematisch.

Daarom volgende vragen:

1) Wat kan justitie doen om de aangiftebereidheid voor feiten van seksueel geweld te verhogen en het «dark number» te bestrijden? Welke initiatieven zijn hierrond gepland en in welke mate wordt samengewerkt met de Gemeenschappen?

2) Op welke manier zijn de registratiesystemen van politie en justitie op elkaar afgestemd? Wat is voor verbetering vatbaar?

3) Kan er op dit moment in kaart worden gebracht welk gevolg (veroordeling, opschorting of internering) er wordt gegeven op niveau van justitie aan meldingen bij de politie? Welke denkpistes of initiatieven bestaan hierover?

4) Bestaan er cijfers over de doorlooptijden van gerechtelijke dossiers over aanranding van de eerbaarheid en verkrachting?

5) Wordt er op heden een retour vanuit justitie voorzien van de veroordelingen van dossiers die gemeld werden bij de politie? Op welke manier, en indien dit niet gebeurt, waarom niet?

6) Op welke manier kan meer inzicht verkregen worden in de procedurele keten voor het slachtoffer, startende bij het moment van aangifte tot het eventuele vonnis? Welke initiatieven of denkpistes bestaan er waarbij het slachtoffer zelf aan dossieropvolging kan doen op een transparante en laagdrempelige manier?

 
Réponse reçue le 15 février 2022 : Antwoord ontvangen op 15 februari 2022 :

1) Comme déjà mentionné dans d’autres questions parlementaires, le chiffre noir est en effet très élevé en matière de viol et c’est pour cette raison qu’il faut aider les victimes à porter plainte. Le classement sans suite de ce type d’affaire est également important dû au manque de preuve. L’obtention de telles preuves n’est pas facile dans de nombreux cas, en particulier lorsque la plainte est déposée plusieurs jours, mois voire années après. Les deux aspects sont intimement liés. Afin d’améliorer cette situation, de nombreuses pistes et outils sont mis en place et continuent d’être développés. Citons par exemple le développement d’une approche approfondie dans des domaines spécifiques liés aux crimes sexuels, telles que des analyses ADN plus efficaces, des formations spécialisées pour la police et les magistrats, des mesures plus ciblées en ce qui concerne la collecte et le traitement de données relatives à la violence sexuelle et le développement de la base de données ViCLAS (Violent Crime Linkage Analysis System – Système d'analyse des liens entre les crimes de violence). Je voudrais également attirer l’attention sur la directive ministérielle relative au set agression sexuelle (SAS) du 8 février 2017 qui encadre l’utilisation du SAS ainsi que la loi du 22 mars 1999 relative à la procédure d’identification par analyse ADN en matière pénale (Moniteur belge du 30 novembre 2011) et la circulaire COL no 21/2013 du Collège des procureurs généraux près les cours d’appel du 19 décembre 2013 relative à la procédure d’identification par analyse ADN en matière pénale. Je travaille sur un projet de loi visant à simplifier les tests ADN dans les cas de violences sexuelles afin qu’aucune preuve ne soit perdue. Une nouvelle directive relative à la lutte contre les violences sexuelles va être rédigée. La réforme du droit pénal sexuel a été votée en première lecture en commission de la Justice de la Chambre des représentants. Les violences sexuelles y bénéficient d’une grande attention en vue d’une approche efficace.

Je peux également parler du projet pilote «Code 37» lancé en 2017 à Anvers par l’Institut national de criminalistique et de criminologie (INCC), le parquet et le tribunal de première instance dont l’objectif est de limiter autant que possible les classements sans suite en cas de viol. Dans cette approche, l’INCC est directement impliqué dans les dossiers en question en contrôlant le contenu du dossier dès la phase initiale et fournit des conseils professionnels. La victime est au centre de cette approche en rendant le système judiciaire plus rapide, plus humain et plus répressif. Le résultat est que deux fois plus de dossiers de viol ont été résolu. Ce projet a donc été évalué positivement et sera étendu à tout le pays.

En matière de récidive, une attention accrue à la réhabilitation de l’auteur en mettant l’accent sur l’accompagnement et le suivi psychologique de l’auteur, afin de réduire le risque de récidive est également prévue. Les accords de coopérations relatifs à la guidance et au traitement des auteurs d’infractions à caractère sexuel datant de 1998, sont actuellement en discussion en vue de leur réécriture, que ce soit pour la Région wallonne, la Région flamande, la Région Bruxelles-Capitale et la Communauté germanophone qui a fait la demande d’un accord spécifique.

De nombreux projets et initiatives ont été développés afin de favoriser la parole des victimes. Rappelons principalement la mise en place des centres de prise en charge des violences sexuelles actuellement au nombre de cinq (Liège, Charleroi, Anvers, Gand et Bruxelles). Ils accueillent les victimes de violence sexuelle vingt-quatre heures sur vingt-quatre et sept jours sur sept et proposent sous le même toit une prise en charge médicale, médico-légale, un soutien psychologique et un suivi à ces victimes.

De même, le Collège des procureurs généraux encourage le développement de projets pilote visant à recueillir les plaintes au commissariat par des policiers spécialisés, à créer des équipes d’intervention spécialisées en cette matière (si nécessaire en collaboration entre plusieurs zones de police), et à mettre en place des partenariats avec les services d’aide afin que le policier spécialisé se déplace auprès de la victime pour recueillir la plainte plutôt que l’inverse.

2) & 5) La question des données chiffrées est essentielle. Nous devons pouvoir nous appuyer sur des données suffisamment précises et fiables pour avoir une vue des phénomènes que nous souhaitons appréhender, pour déterminer puis évaluer les politiques à mener. Les services de police, le ministère public et le siège ont recours à des outils informatiques distincts. Il n’est donc pas possible à l’heure actuelle de tenir des statistiques «intégrées» et de suivre un dossier du début jusqu’à la fin de la chaîne pénale. Par ailleurs, si les systèmes sont, heureusement, dans une large mesure compatibles, ils obéissent à des logiques différentes, ce qui pose un certain nombre de difficultés qu’il est difficile de résumer dans le cadre d’une question parlementaire. Ces difficultés dépassent largement le cadre des violences sexuelles. Divers chantiers qui concernent les «délits de haine» ou encore relatif à l’enregistrement «genré», qui a déjà permis la production de statistiques désagrégées par genre fiables en matière de violences intrafamiliales sont actuellement menés en vue d’améliorer l’approche statistique dans la limite des moyens dont nous disposons. Le processus est donc amorcé pour l’ensemble des statistiques.

3) Sur la base des données du casier judiciaire central, il n’est pas possible de déterminer combien de signalements pour faits de violences sexuelles ont donné lieu par la suite à des jugements de condamnation, suspension ou internement. Cela s’explique par le fonctionnement même de la procédure pénale.

En effet, plusieurs signalements transmis de la police au parquet peuvent être regroupés dans une même affaire. Au sein de cette affaire, de par le travail d’enquête policière et judiciaire, les faits peuvent être (re-)qualifiés et différer de la prévention infractionnelle attribuée initialement par la police. Les préventions sont alors attribuées à un ou plusieurs suspects dans une même affaire, distinctement en fonction de son rôle dans l’affaire. Des sanctions qui entraînent l’extinction de l’action publique peuvent déjà être prises à l’égard de chaque suspect distinctement au niveau du parquet. Lorsque des prévenus sont renvoyés devant les juridictions de jugement dans le cadre d’une affaire, ils le sont sur base des qualifications infractionnelles retenues, indépendamment du nombre de procès-verbaux d’infraction établis initialement. Enfin, les jugements du ou des prévenus dans une affaire sont individualisés et se prononcent, le cas échéant, sur l’état mental, la culpabilité et les peines et mesures parmi celles applicables dans la législation pénale. À ce dernier niveau, ce ne sont plus la qualité ni la quantité de signalements enregistrés à la police qui servent de base aux décisions mais la qualification finale retenue par la juridiction et l’imputation de cette qualification à une personne sur base de preuves rassemblées lors de l’enquête judiciaire. Étant donné que par l’application du droit pénal lui-même, chaque acte répréhensible ne donne pas lieu à un jugement séparé, qu’un acte peut se voir attribuer une ou plusieurs qualifications pénales au cours de la procédure, il n’est pas possible de déterminer le nombre de signalements à l’origine d’une affaire sur base du nombre de personnes faisant l’objet d’une condamnation, suspension ou internement.

4) Je vous renvoie au tableau ci-dessous.

Tableau: Nombre d’affaires d’attentes à la pudeur et de viols clôturées par les parquets correctionnels entre le 1er janvier 2016 et le 31 décembre 2020.

Données présentées en fonction de l’infraction enregistrée, de l’année de la décision de clôture et de la durée de traitement (d) moyenne en jours.


2016

2017

2018

2019

2020

n.

d

n.

d

n.

d

n.

d

n.

d

Attentats à la pudeur

3 975

243

4 003

245

4 003

226

4 268

230

4 264

259

Viols

3 775

295

4 088

292

4 136

300

4 542

284

4 420

314

Source: banque de données du Collège des procureurs généraux – Analystes statistiques.

6) Toutes les victimes peuvent faire appel à un assistant de justice qui travaille dans les maisons de justice qui dépendent des Communautés. Celui-ci peut transmettre des informations générales sur le déroulement d’une procédure judiciaire ou sur les droits des victimes. À chaque étape de la procédure judiciaire, l’assistant de justice peut soutenir et accompagner les victimes en leur expliquant le déroulement de la procédure, en répondant à leurs questions, en étant présent lors de ces étapes, etc.

1) Zoals reeds aangegeven is in andere parlementaire vragen, ligt het «dark number» op het gebied van verkrachting inderdaad erg hoog, en daarom moet men slachtoffers helpen om een klacht in te dienen. Dergelijke zaken worden vaak geseponeerd wegens onvoldoende bewijsmateriaal. In heel wat gevallen is het niet eenvoudig dergelijk bewijsmateriaal te verkrijgen, in het bijzonder wanneer de klacht meerdere dagen, maanden of zelfs jaren na de feiten wordt ingediend. Beide aspecten zijn nauw met elkaar verbonden. Om beterschap in deze situatie te brengen, zijn reeds tal van tools en mogelijke oplossingen ingevoerd en wordt er continu gewerkt aan andere. Zo zien we bijvoorbeeld de ontplooiing van een doorgedreven aanpak in specifieke domeinen die gelinkt zijn aan seksuele misdrijven, zoals performantere DNA-analyses, gespecialiseerde opleidingen voor de politie, gerichtere maatregelen met betrekking tot het verzamelen en verwerken van gegevens met betrekking tot seksueel geweld, alsook de uitbouw van de ViCLAS-gegevensbank (Violent Crime Linkage Analysis System). Voorts wijs ik op de ministeriële richtlijn van 8 februari 2017 betreffende de seksuele agressie set (SAS), die een kader schept rond het gebruik van de SAS, alsook op de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-analyse in strafzaken (Belgisch Staatsblad van 30 november 2011) en op omzendbrief COL 21/2013 van het College van procureurs-generaal bij de hoven van beroep van 19 december 2013 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken. Ik werk aan een wetsontwerp dat het DNA-onderzoek bij seksueel geweld vereenvoudigt zodat er geen bewijs verloren gaat. Er wordt een nieuwe richtlijn betreffende de bestrijding van seksueel geweld opgesteld. De hervorming van het seksueel strafrecht werd in eerste lezing gestemd in de commissie voor de Justitie van de Kamer van volksvertegenwoordigers. Daarin krijgt seksueel geweld bijzondere aandacht met het oog op een daadkrachtige aanpak.

Ik kan eveneens het proefproject «Code 37» aanstippen, dat in 2017 te Antwerpen op touw is gezet door het Nationaal Instituut voor criminalistiek en criminologie (NICC), het parket en de rechtbank van eerste aanleg, met als doel de sepots bij verkrachtingszaken zoveel mogelijk in te perken. In het kader van deze aanpak is het NICC rechtstreeks betrokken bij de dossiers in kwestie, waarbij het toezicht heeft op de inhoud van het dossier vanaf de beginfase en professioneel advies verstrekt. Het slachtoffer staat centraal binnen die aanpak, waardoor justitie sneller, menselijker en straffer wordt. Het resultaat is dat er tweemaal zoveel verkrachtingszaken zijn opgelost. Het project werd bijgevolg positief beoordeeld en zal naar het hele land worden uitgebreid.

Op het gebied van recidive wordt er meer gefocust op de rehabilitatie van de dader door de nadruk te leggen op de psychologische begeleiding en follow-up van de dader, om zo de kans op recidive te verminderen. Thans zijn er besprekingen aan de gang om de samenwerkingsakkoorden van 1998 inzake de begeleiding en behandeling van daders van seksueel misbruik te herschrijven, zulks voor het Waals Gewest, het Vlaams Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de Duitstalige Gemeenschap, die om een specifiek akkoord heeft verzocht.

Er zijn tal van projecten en initiatieven ontplooid om slachtoffers aan te moedigen om met hun verhaal naar buiten te komen. We wijzen in de eerste plaats op de drie zorgcentra na seksueel geweld, waarvan er thans vijf zijn (Luik, Charleroi, Antwerpen, Gent en Brussel). Zij vangen vierentwintig uur op vierentwintig en zeven dagen op zeven slachtoffers van seksueel geweld op en bieden hen onder hetzelfde dak medische en forensische zorg, alsook psychologische ondersteuning en monitoring.

Evenzo stimuleert het College van procureurs-generaal de ontwikkeling van proefprojecten die focussen op het inzamelen van klachten bij het politiecommissariaat door gespecialiseerde politieagenten, het oprichten van ter zake gespecialiseerde interventieteams (indien nodig in samenwerkingsverband tussen verschillende politiezones) en het aangaan van partnerschappen met de hulpdiensten, waarbij het de bedoeling is dat de gespecialiseerde politieagent naar het slachtoffer gaat om de klacht te registeren in plaats van omgekeerd.

2) & 5) De vraag inzake cijfermateriaal is van essentieel belang. Wij moeten ons baseren op voldoende nauwkeurige en betrouwbare gegevens om een overzicht te hebben van de fenomenen die wij willen begrijpen en om het te voeren beleid te bepalen en vervolgens te evalueren. De politiediensten, het openbaar ministerie en de zetel doen een beroep op afzonderlijke informaticatools. Het is thans bijgevolg niet mogelijk om «geïntegreerde» statistieken bij te houden en een dossier van het begin tot het einde van de strafketen te volgen. Hoewel de systemen gelukkigerwijs in grote mate compatibel zijn, volgen zij voor het overige verschillende vormen van logica, wat een aantal moeilijkheden oplevert die moeilijk kunnen worden samengevat in het kader van een parlementaire vraag. Die moeilijkheden gaan ruim voorbij het kader van seksueel geweld. Verschillende werven die verband houden met «haatmisdrijven», of met «gendergerelateerde» registratie – die reeds de productie van betrouwbare, naar gender uitgesplitste statistieken op het stuk van intrafamiliaal geweld mogelijk heeft gemaakt – zijn thans in uitvoering teneinde de statistische benadering te optimaliseren, binnen de perken van onze beschikbare middelen. De aanzet tot het proces is dan ook gegeven voor alle statistieken.

3) Op basis van de gegevens van het strafregister is het niet mogelijk om te bepalen hoeveel meldingen van seksueel geweld aanleiding hebben gegeven tot veroordelingsvonnissen, opschortingen of interneringen. Dat kan worden verklaard door de werking van de strafrechtelijke procedure.

Verschillende meldingen overgezonden van de politie aan het parket kunnen immers worden gegroepeerd in eenzelfde zaak. Binnen die zaak kunnen de feiten wegens onderzoekswerkzaamheden van politie en gerecht worden ge(her)kwalificeerd en verschillen van de tenlastelegging die de politie initieel aan het misdrijf heeft toegewezen. De tenlasteleggingen worden dus aan een of meerdere verdachten in eenzelfde zaak toegewezen, afzonderlijk op grond van zijn of hun rol in de zaak. Sancties die leiden tot het verval van de strafvordering, kunnen reeds ten aanzien van elke verdachte afzonderlijk worden genomen op het niveau van het parket. Wanneer de beklaagden worden verwezen naar de vonnisgerechten in het kader van een zaak, gebeurt dat op grond van de in aanmerking genomen strafrechtelijke kwalificaties, onafhankelijk van het aantal processen-verbaal van misdrijf die initieel werden opgesteld. Tot slot zijn de vonnissen van de beklaagde(n) in een zaak geïndividualiseerd en wordt daarin, in voorkomend geval, uitspraak gedaan over de geestestoestand, de schuld en de straffen en maatregelen die van toepassing zijn in de strafwetgeving. Op dat laatste niveau zijn niet meer de kwaliteit of kwantiteit van de door de politie geregistreerde meldingen die als basis dienen voor de beslissingen, maar de uiteindelijke kwalificatie die het gerecht in aanmerking neemt, en de tenlastelegging van die kwalificatie aan een persoon op grond van het bewijs verzameld tijdens het gerechtelijk onderzoek. Aangezien bij de toepassing van het strafrecht niet elke laakbare handeling aanleiding geeft tot een afzonderlijk vonnis en in de loop van een procedure een of meerdere strafrechtelijke kwalificaties aan een daad kunnen worden toegewezen, is het niet mogelijk om het aantal meldingen aan de oorsprong van een zaak te bepalen op grond van het aantal personen die zijn veroordeeld, een opschorting genieten of zijn geïnterneerd.

4) Ik verwijs u naar de onderstaande tabel.

Tabel: Aantal zaken van aanranding van de eerbaarheid en verkrachting die de correctionele parketten tussen 1 januari 2016 en 31 december 2020 hebben afgesloten.

Gegevens volgens het geregistreerde misdrijf, het jaar van de afsluitende beslissing en de gemiddelde doorlooptijd (d) in dagen.


2016

2017

2018

2019

2020

n.

d

n.

d

n.

d

n.

d

n.

d

Aanranding van de eerbaarheid

3 975

243

4 003

245

4 003

226

4 268

230

4 264

259

Verkrachtingen

3 775

295

4 088

292

4 136

300

4 542

284

4 420

314

Bron: gegevensbank van het College van procureurs-generaal – Statistisch analisten.

6) Alle slachtoffers kunnen een beroep doen op een justitieassistent die werkt in de justitiehuizen die onder de Gemeenschappen vallen. Die kan algemene informatie over het verloop van een gerechtelijke procedure of over de rechten van de slachtoffers bezorgen. De justitieassistent kan de slachtoffers bij elke stap in de gerechtelijke procedure ondersteunen en begeleiden door hen het verloop van de procedure uit te leggen, hun vragen te beantwoorden, aanwezig te zijn bij die stappen, enz.